Momentbewustzijn

Het is onmogelijk aikido te beoefenen zoals Morihei Ueshiba dat deed. Allereerst, we leven in een andere tijd en de meeste beoefenaars wonen in een andere cultuur (de Japanners eigenlijk ook, want je kunt het Japan waarin Ueshiba, de grondlegger van aikido, leefde niet meer vergelijken met het Japan van nu). Verder, dat geldt althans voor de meeste beoefenaars, wijden we niet ons hele leven aan aikido. Het wordt daardoor een moeilijke klus alle elementen van aikido te leren bevatten en zich eigen te maken.
Het resultaat is dat de meeste leraren daarom uit aikido halen wat ze begrijpen en goed kunnen. Dat verklaart de verschillende stijlen – verschijningsvormen – die we aantreffen in aikido; aikido als krijgs- en bewegingskunst, als Weg tot zelfontplooiing, als spirituele zoektocht; aikido als een manier om ‘ki’ en harmonie te ontwikkelen, als pure zelfverdediging, als Weg naar vrede en dan heb je nog allerlei tussenvormen. Toch denk ik dat we aikido geen goed doen door het op te delen, waardoor we de verschillen benadrukken. We beperken hierdoor immers de mogelijkheden van de krijgskunst.

Interessanter is het juist te onderzoeken wat deze verschijningsvormen met elkaar gemeen hebben. In de eerste plaats is dat een bepaalde technische vaardigheid. Wil je goed bewegen, in harmonie met de aanval komen, je kunnen verdedigen tegen een aanval of tot spirituele ontwikkeling komen, dan moet je een bepaalde technische bagage hebben. In het algemeen wordt daar tijdens de aikidolessen de meeste aandacht aan besteed, omdat dit het meest tastbare deel is. Bewegingen en klemmen zijn het gemakkelijkst te leren.
In de tweede plaats is dat een bewustzijnsverandering. Het gaat er om dat je een momentbewustzijn moet ontwikkelen. In aikido als pure zelfverdediging bijvoorbeeld, zul je moeten reageren op wat er op je af komt, zonder plannen te bedenken. Bij een onverwachte aanval is daar immers geen tijd voor. Het gaat niet om snel te kunnen reageren, maar om adequaat te kunnen reageren. Je moet doen, wat je moet doen. Momentbewustzijn heb je ook nodig bij de andere verschijningsvormen van aikido, zoals spirituele ontwikkeling.
Je moet jezelf kunnen wegcijferen. Niet denken aan wat nog komen gaat, niet aan wat geweest is, niet dagdromen, niet suffen. Je moet alert zijn. Je moet helemaal in het hier en nu zijn, open staan voor wat er nu op je afkomt, bereid om nu te reageren.
Dit momentbewustzijn kun je natuurlijk niet beperken tot aikido. Je hebt er een bepaalde levensinstelling voor nodig, waarvan ook je leven buiten de mat zal zijn doordrongen.

Op de mat kun je het momentbewustzijn ontwikkelen vanuit verschillende elkaar aanvullende methoden. Een belangrijke methode is in stilte oefenen (voor de meeste mensen uiterst moeilijk). Tijdens meditatie oefen je in stilte en en heb je alleen te maken met jezelf en met je eigen gedachten. Tijdens de oefening van technieken ligt dat anders, omdat je nu geconfronteerd wordt met partners en de anderen om je heen. Zwijgend werken is dan moeilijk. Zolang je praat echter, ben je intellectueel bezig met iets. Dat is funest voor de ontwikkeling van het momentbewustzijn.
Een andere methode is werken aan de perfecte samenvloeiing, dus precies op tijd reageren op een aanval. Je reactie moet door je centrum (hara) worden gestuurd, niet door je hoofd. Met andere woorden, je intuïtie moet steeds belangrijker worden.
Een laatste methode die ik hier noem, is een techniek zo goed mogelijk uitvoeren, steeds weer opnieuw. Niet stoppen tijdens een beweging, je niet ergeren omdat het niet gaat zoals je wilt, maar steeds opnieuw klaar staan om een volgende aanval tegemoet te treden.

Aikido perfect beheersen in al zijn facetten, betekent dat je de techniek meester bent, maar ook dat je beschikt over het momentbewustzijn. Voor de meeste aikidobeoefenaars betekent dit dat ze aikido nooit perfect zullen beheersen (geen van de verschijningsvormen). Er liggen te veel afleidingen op de loer zowel op de mat als in het dagelijks leven. Op zich geeft dat niets.
Je moet wel de uitdaging blijven zien in je aikidobeoefening. Als je niet meer uitgedaagd wordt, blijf je stilstaan. Als je het idee hebt de bewegingen, de klemmen en worpen allemaal al gezien te hebben, ga dan verder in je zoektocht en duik in het fascinerende momentbewustzijn. Op die manier blijft aikido een uitdaging.

Wim Heijnen (april 2005)